Kontakty Bałtów ze Skandynawami w pierwszych wiekach n.e.

Niniejszy tekst powstał na podstawie referatu dr Anny Bitner-Wróblewskiej pt.: „Kontakty Bałtów ze Skandynawami w pierwszych wiekach n.e.” wygłoszonym 12.12.2011 w Instytucie Archeologii UW. Do sporządzenia tego tekstu posłużyły notatki zrobione przez Joannę Szarkowską i Grzegorza Czopowicza

Liczne zabytki importowane ze Skandynawii lub też ich naśladownictwa, odnajdywane przez archeologów na terenach ziem bałtyjskich (tereny od rzeki Pasłęki aż po Łotwę), wskazują na kontakty pomiędzy tymi regionami. Problematyczne jest przy tym wskazanie przebiegu szlaków handlowych. Wynika to z ukształtowania wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku. Brzegi Półwyspu Sambijskiego składają się z wysokich klifów zaś wybrzeże od Niemna po Dźwinę zajmują liczne bagna. Takie formy terenu powodują, iż nie jesteśmy w stanie zlokalizować (nawet w przybliżeniu) portów, w których mogło dochodzić do kontaktów i wymiany handlowej. Najdogodniejszym miejscem, do którego mogłyby przypływać statki ze Skandynawii, jest delta Wisły, którą w pierwszych wiekach po Chrystusie zajmowała ludność kultury wielbarskiej, odgrywająca zapewne rolę pośrednika pomiędzy strefą bałtyjską a Skandynawią.

Należy w tym miejscu postawić pytanie: co było powodem tych kontaktów? Co przyciągało ludy skandynawskie? Uwagę zwraca w tym względzie przede wszystkim bursztyn. To właśnie Sambia i bałtyjskie brzegi Morza Bałtyckiego były celem Szlaku Bursztynowego, którego biegł z Cesarstwa Rzymskiego. „Złoto północy” – bursztyn – było nie tylko pożądane w obrębie Cesarstwa, ale leżał również w sferze zainteresowań reszty ludów barbarzyńskiej Europy, które wykorzystywały go jako element zdobniczy ubioru (kolie paciorków), a także czerpały profity z pośrednictwa w handlu nim. Jak to się stało, że Szlak Bursztynowy –istniejący już w czasach dominacji celtyckiej – stracił na znaczeniu, a jednocześnie zaobserwować można wzrost znaczenia północnego szlaku handlowego przez Skandynawię? Widoczny wzrost ilości importów skandynawskich (tzw. „duńska” fala importów) na ziemiach bałtyjskich oraz dużo większa liczba odnajdywanych wyrobów bursztynowych w Skandynawii (m.in. liczne kolie paciorków na Zelandii) przypada na ostatnie dwudziestolecie II wieku po Chrystusie czyli na czasy tuż po wojnach Markomańskich (ok. 180r.).

Kto przewoził dobra pomiędzy Skandynawią a ziemiami bałtyjskimi? Czy byli to Skandynawowie czy Bałtowie? Jaką rolę w tych kontaktach odgrywała ludność wielbarska? Czy byli tylko pośrednikami, czy też w pełni kontrolowali handel?

Na te pytania archeolodzy nie mają możliwości odpowiedzieć, jednakże archeologia pozwala zaobserwować, kim byli bałtyjscy kontrahenci. W okresie wpływów rzymskich (pierwsze trzy i pół wieku po Chrystusie) najprawdopodobniej odbiorcami były miejscowe elity. Wskazuje na to bogactwo wyposażenia grobowego w produkty regionalne, wysokiej jakości importy skandynawskie i, co ważne, niewielka ilość takich pochówków. Przykładem może być pochówek z cmentarzyska kurhanowego w Szwajcarii, gdzie obok wytworów miejscowych znajdował się unikatowy nachrapnik (element oporządzenia końskiego znajdujący się na pysku na linii pomiędzy oczami a nosem konia). Pomimo iż nie znamy żadnego analogicznego przedmiotu, jesteśmy w stanie wskazać jego pochodzenie. Na jego skandynawski rodowód bardzo wyraźnie wskazuje przedstawienie głowy ludzkiej odmienne od wzoru wykorzystywanego przez ludność bałtyjską, a zarazem analogiczne do przedstawień głów ludzkich z Jutlandii. Doskonały przykład stanowią tutaj plakietki z Illerup. Inną kategorią importowanych ze Skandynawii zabytków są fibule rozetowe (zwane również monstrualnymi). Są to zapinki o dużych rozmiarach (kilkanaście centymetrów długości), o mocno rozbudowanej ornamentyce w formie okrągłych, bogato zdobionych blaszek przyczepionych do kabłąka lub/i do główki fibuli. Z terenów bałtyjskich znanych jest sześć takich ozdób: z Grebiten (grób 177), Grunajek (kurhan 1, grób D), Bolšoe Isakowo/Lauth (grób 78), Baitai (grób 31), Usakovo/Brandenburg i z nieokreślonego miejsca w zachodniej Litwie. Ciekawy jest proces rozwojowy fibul rozetowych. Jego analiza wskazuje, że zapinki zlokalizowane na terenach bałtyjskich są wielbarskim wariantem (naśladownictwem) tego typu zapinek, który wyodrębnił się w dolinie Wisły. Jest to przykład nie tylko na pośrednictwo w kontaktach ze Skandynawią, ale na przekazywaniu przetworzonych w ośrodkach wielbarskich zabytków skandynawskich.

Prócz importu konkretnych przedmiotów, w pierwszych wiekach naszej ery mamy do czynienia ponadto z importem idei form zabytków skandynawskich na wschodnie wybrzeża Bałtyku. Na ziemiach bałtyjskich został znaleziony złoty pierścień o zakończeniach stylizowanych na główki węży, a także odkryte w Žviliai (grób 54 i 261) naszyjniki o zapięciach w formie gruszkowatej (zwane również zapięciami „w formie dziurki od klucza”). Te dwa typy zabytków (które są naśladownictwem a nie importem) są interpretowane przez badaczy Skandynawskich jako wyznaczniki (symbole) władzy. Na wykorzystanie w tym przypadku samej idei wskazują dwa fakty: po pierwsze widoczne są różnice w stylu wykonania (zabytki z terenów bałtyjskich są bardziej „toporne” wzglądem swych pierwowzorów). Po drugie różnią są one materiałem, z którego je wykonano. Zabytki bałtyjskie są brązowe, podczas gdy skandynawskie oryginały – złote lub srebrne.

Przystosowanie wzorców skandynawskich można również zaobserwować na charakterystycznym stylu zdobniczym, jakim jest dekorowanie zabytków „oczkami” z niebieskiego szkła. Taki rodzaj ornamentyki jest charakterystyczny dla strefy skandynawskiej, lecz na ziemiach bałtyjskich umieszczano go na produktach o proweniencji lokalnej, co wskazuje na twórcze zastosowanie cudzych pomysłów.

W okresie wędrówek ludów (2. poł. IV w. – V/VI w. po Chrystusie) zmienia się charakter kontaktów. Jest to czas, w którym to nie elity są głównymi odbiorcami, lecz „klasa średnia”. Przejawia się to w charakterze importowanych przedmiotów. Zabytki, które można łączyć ze Skandynawskim kręgiem kulturowym nie są już dobrami z „najwyższej półki”, dostępnymi tylko najbogatszym. Dobrym tego przykładem jest zapożyczenie przez ludność strefy bałtyjskiej skandynawskiego stylu Sösdala (zdobienie zabytków stempelkami o motywach roślinnych, solarnych i astralnych), który znajduje się na produktach lokalnych. Okres wędrówek ludów jest również momentem importu pewnej idei z terenów bałtyjskich na ziemie skandynawskie. Do tej pory do Skandynawii trafiały głównie produkty lub półprodukty z bursztynu, zaś w okresie wędrówek ludów powstają w Skandynawii również fibule krzyżowe będące naśladownictwem i rozwinięciem produktu charakterystycznego dla ziem bałtyjskich, jakim były fibule z gwiaździstą nóżką.

Z powyższego przedstawienia wynika, iż śladami kontaktów były nie tylko przedmioty, ale także pewne idee, wzorce.

Starając się podsumować kontakty strefy bałtyjskiej z terenami Skandynawskimi, można je podzielić na trzy etapy:

Pierwszy etap odpowiadający wczesnemu okresowi wpływów rzymskich (I – II w. po Chrystusie) jest czasem kontaktów na niewielką skalę, głównie między wyspami duńskimi (zwłaszcza Jutlandią i Gotlandią) a Sambią.

Drugi etap, będący czasem najintensywniejszych kontaktów, przypada na późny okres wpływów rzymskich (II w. – 2. poł. IV w. po Chr.). Najważniejszą rolę w kontaktach odgrywają wówczas Zelandia i Bornholm, zaś po stronie bałtyjskiej głównym odbiorcą jest Sambia, a także zachodnia Litwa.

Trzeci etap przypada na okres wędrówkek ludów (2. poł. IV w. – V/VI w. po Chr.). Jest to moment silniejszego oddziaływania ziem bałtyjskich (głównie Sambii) na Gotlandię, Olandię, Bornholm i południową część Półwyspu Skandynawskiego, a nawet na tereny współczesnej Norwegii.

Cały wykład ukazuje nam nieliniowy rozwój kontaktów, a także różny charakter wymiany pomiędzy Skandynawią a ziemiami bałtyjskimi.

Autor: Grzegorz Czopowicz

Dodatkowe wiadomości dla laików:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%82towiepodstawowe informacje o Bałtach
http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-contents.htmlksiążka „Bałtowie”, autorstwa M. Gimbutas (język angielski)
http://archeologiapolski.pl/GRUPA%20VII.htmlwspominane zapinki z wysoką pochewką

Informacje o SKN Hanza

Paweł Lech - opiekun strony www.sknhanza.wordpress.com
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Artykuły, Cykl wykładów 2011/2012 i oznaczony tagami , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s