Perła Gruzji, miasto skalne Upliscyche.

Witajcie! Po długiej nieobecności, chcielibyśmy przedstawić Wam artykuł, może mniej związany z wybrzeżami Bałtyku, niemniej równie ciekawy autorstwa Jacka Hamburga, naszego kolegi z zaprzyjaźnionego Studenckiego Koła Archeologii Bliskiego i Środkowego Wschodu „Szarkun”. Zainteresowanym również „wschodnimi’ klimatami polecamy ich ciekawego bloga: http://archeologiawschodu.wordpress.com/

Perła Gruzji, miasto skalne Upliscyche.

Stanowisko Upliscyche leży we wschodniej Gruzji, której historyczna nazwa to Iberia, ok. 10 km wzdłuż rzeki Kura (Mtkvari) na wschód od miasta Gori. Jego wyjątkowa wartość architektoniczna i archeologiczna polega połączeniu się w tym miejscu elementów pogańskich i hellenistycznych z wpływami bliskowschodnimi i chrześcijańskimi.

Upliscyche wspomina się jako jedno z czterech najstarszych miast Gruzji. Do naszych czasów przetrwała legenda o założeniu miasta przez Uplosa, potomka Kartlosa, będącego eponimicznym ojcem Gruzinów (po gruzińsku Gruzja to Kartvelebi). Według historiografów miasto funkcjonowało od V w. p. n. e., choć nosi ślady obecności człowieka sięgające aż II tysiąclecia p. n. e. Swój rozkwit przeżywało w epoce hellenistycznej, szczególnie w jej późniejszym okresie (przełom I/II w. n. e.), kiedy to zyskało mury obronne i wieże, tunel oraz nową siatkę ulic. Z nadejściem chrześcijaństwa utraciło na znaczeniu, aczkolwiek w VIII i IX wieku n.e., gdy Tbilisi wpadło w obce ręce, Upliscyche przejęło funkcję stolicy kraju i miejsca oporu wobec arabskich najeźdźców. Miasto opustoszało ostatecznie w późnym średniowieczu w wyniku najazdów mongolskich.

Informacji na temat historii Upliscyche dostarcza głównie literatura gruzińska, ewentualnie tłumaczona na język rosyjski lub angielski. Nowożytne badania miasta skalnego Uplisyche siegają początków XIX w. Wtedy pojawiły się pierwsze naukowe opracowania dotyczące jego historii. Systematyczne badania archeologiczne rozpoczęto w 1975 r.

Miasto zostało wycięte w szaro-żółtym piaskowcu masywu skalnego Kvernak. Zbocze opada w kierunku południowym i jednocześnie, w nieco mniejszym stopniu z zachodu na wschód. Od zachodu i południa granice miasta wyznaczają nieprzystępne urwiska, od wschodu i południa chronią je mury. Z hellenistycznych fortyfikacji zachowały się brama główna, tunel, fosa i fragmenty murów kurtynowych. W środkowej części cytadeli bierze swój początek głęboki na dwa metry wąwóz skalny. Prowadzi na południe, skręca w kierunku wschodnim, po czym przechodzi pod murem obronnym i basztą. Całe miasto powstało z połączenia tradycyjnych materiałów budowlanych z wykuwaniem w skale. Przykłady obu rodzajów budownictwa łączy wprowadzenie kutych w skale tarasów niwelujących.

Główna brama wjazdowa powstała w południowo-wschodnim rogu miasta, stamtąd do stóp masywu skalnego prowadziła cięta w skale droga przystosowana do transportu kołowego. Nawierzchnia drogi została poważnie uszkodzona w średniowieczu, ale niektóre fragmenty w jej niższym odcinku zachowały się w dobrym stanie.

Miasto dzieli się na trzy części: północną (wyższą), centralną (środkową) i południową (niższą). Środkowa część jest największa i można uznać, że najważniejsza ze względu na obecność istotnych elementów miasta. W częściach północnej i południowej odkryto pomniejsze konstrukcje wzniesione przy użyciu tradycyjnych materiałów budowlanych (nie wykute w skale), takich jak kamień, drewno i cegła mułowa. Powstały one na wyciętych w skale platformach niwelujących. Do południowej części miasta prowadzi wąska kuta w skale ścieżka, zwana tunelem. Obie drogi zaczynają się przy rzece i kończą się na wysokości pierwszego, największego tarasu niższej części miasta (około 15 m powyżej poziomu rzeki).

Od tego „placu-tarasu” odchodzi główna ulica Upliscyche, do której dołączają poboczne uliczki, często w formie schodków czy wąwozów. Centralna część charakteryzuje się układem osiowym. Przez jego środek przechodzi główna ulica, położona na linii północ-południe. Wobec niej zorientowane są zespoły pomieszczeń, pomniejsze ulice i place. Ta główna arteria miasta kończy się, docierając do ostatniej, położonej w centralnej części, większej budowli wyciętej w skale.  Od wschodu i zachodu cytadelę otacza mur obronny.

Północna część miasta jest niemal pozbawiona ciętych w skale pomieszczeń, tylko na zniwelowanych skalnych tarasach znajdujemy pozostałości świadczące o stojących tu kiedyś budowlach wykonanych w tradycyjnych (innych niż kucie w skale) technikach.

Wodę czerpano ze źródła znajdującego się 4 km na północ od miasta. Dzięki różnicy wysokości terenu i sile grawitacji woda sama spływała glinianymi rurami do miasta. Tam była rozprowadzana poprzez sieć kanałów. Większość z nich wykuto wzdłuż środka skalnych ulic i przykryto kamiennymi płytami dla ponownego wyrównania nawierzchni. Podobnie skonstruowana była sieć kanalizacyjna odprowadzająca ścieki. W wielu punktach miasta znajdują się również cysterny do przechowywania wody.

Poszczególne wykute w skale kompleksy charakteryzuje specyficzny plan. Pierwszym elementem jest dziedziniec, którego granice wyznaczają kute w skale ławy. Gdy tylko przestrzeń na to pozwalała, naprzeciwko wejścia z ulicy na dziedziniec znajdowało się najważniejsze, największe pomieszczenie konstrukcji. Nie posiadało ono ściany fasadowej, będąc całkowicie otwartym na dziedziniec. Zazwyczaj wyróżniało się nieco podwyższonym poziomem podłogi względem  dziedzińca. Ponadto w wielu wypadkach było sklepione. Za tym pomieszczeniem, a niekiedy po jego bokach, znajdowały się mniejsze, niższe i zwieńczone stropem, a nie sklepieniem. Ich sufity często zdobi wycięta w skale dekoracja kasetonowa albo naśladująca belki drewnianego stropu. Wszystkie powierzchnie są bardzo starannie wykończone, tak że nie widać na nich śladu narzędzi, i tylko ewentualne później wprowadzone zmiany zostały mniej precyzyjnie wykonane.

Istnieją różne warianty tego planu, np. dwie budowle dzielące jeden wspólny dziedziniec albo większe różnice poziomów pomiędzy dziedzińcem a pomieszczeniem głównym.

Otwartość i frontalność wynikające z charakteru najważniejszego pomieszczenia przywodzi na myśl jedną z dominant bliskowschodniej architektury – ajwan. Jest to zazwyczaj sklepiona i wyższa od pozostałych elementów konstrukcji frontowa część budowli nie posiadająca ściany fasadowej. Otwarta na zewnątrz i znajdująca się przy wejściu nie jest jednak tożsama z portykiem, będącym jedynie „preludium” do budowli. Przeciwnie – stanowi centrum konstrukcji, jej środek ciężkości. Ajwan uważa się za wynalazek partyjski. Miał się pojawić po raz pierwszy na przełomie II i I w. p. n. e. na północnych terenach Imperium Partyjskiego i upowszechnić w drugiej połowie I w. n. e. Dziś przykłady tej formy architektonicznej znajdujemy m.in. w Syrii, Iraku i Iranie. W przypadku Upliscyche budowle te należałoby datować na koniec I w. n. e. i miały one prawdopodobnie charakter sakralny.

Natomiast wpływ Imperium Rzymskiego na architekturę Upliscyche da się zauważyć w zastosowaniu ośmiokątnych kasetonów w dekoracji sklepienia jednego z ajwanów.

W średniowieczu wprowadzono wiele zmian w konstrukcjach Upliscyche powstałych w okresie hellenistycznym, w szczególny sposób zmieniano tzw. ajwany. Podzielono je na dwie kondygnacje i dobudowano ścianę frontową. Jednak podejmowano się nie tylko przebudowy istniejących budowli, ale i wznoszono nowe.

W Upliscyche są dwie bazyliki. Pierwsza, datowana na druga połowę VI w., powstała prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej świątyni pogańskiej. Druga natomiast pochodzi z IX w., ale została wielokrotnie przebudowywana, w XI, XII, XVII i XVIII w.

Ponadto w mieście wykuto w skale trzy kapliczki z XI i XII w.

 autor: Jacek Hamburg

Literatura:

Eliso Akhvlediani, Kakha Khimshiashvili

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/impact-of-achaemenian-artchitecture-in-georgia3.pdf, Impact of the Achaemenian Architecture on the Architecture of Iberian Kingdom: Fourth – First Centuries BC”, The First International Conference on the Ancient Cultural Relations Between Iran and Western Asia, Tehran, 16-18 August, 2003

Kakha Khimshiashvili

        http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/function-of-some-uphlistsikhe-cave-complexes-eng.pdf, „Function of Some Uphlistsikhe Cave Complexes”, Analecta Iberica: History, Religion and Culture, Vol. 1, Rock-Cut Monuments of East and South Europe, (2001 Tbilisi) 24-27

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/ams-architecture-of-uplistsikhe.pdf, „The Architecture of Uphlistsikhe, Georgia”, Transactions of the Ancient Monuments Society, Vol. 43 (1999), 77-100

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/planirovka-upliscixe-i-osnovnaja-tema.pdf, „Планировка Уплисцихе и ее основная архитектурная тема”, Dzveli Qartuli Khurotmodzgvreba [Architecture of Ancient Georgia], (1985 Tbilisi) 44-66

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/archistory2.pdf,  „Short History of Georgian Architecture”

Informacje o Joanna Szarkowska

Studentka IV roku archeologii, oraz stażystka w Pracowni Dokumentacji i Zbiorów Instytutu Archeologii UW. Skarbnik SKN Hanza oraz były prezes SKN Hispania. Zainteresowana archeologią bałtyjską od późnego okresu wpływów rzymskich, aż po początki wczesnego średniowiecza, oraz wykorzystaniem metod geomorfologicznych i GISu w archeologii.
Galeria | Ten wpis został opublikowany w kategorii Artykuły i oznaczony tagami , , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s